چه حدّ به اين مسئله عنايت و توجّه دارد . البتّه اين امر جز آن 700 موردى است كه بنابه احصاء و شمارش صاحب تفسير الجواهر ( مرحوم غزالى ) در قرآن از علم ، معلوم ، دانش ، تدبّر و تأمّل و غيره نام برده شده است . « 1 » كتاب و كتابت فرعى از آن شاخسار ، و بخشى از شيوه‌هاى كسب علم و معرفت ، يا يكى از ابزار و وسائل اكتساب دانش بشمار مىآيد . قرآن مجيد آن‌چنان به اثر وضعى و معنوى و ارزش منطقى و عقلى قلم ، اعتبار قائل است كه به آن سوگند ياد مىكند ، سوگندى كه جز به مقدّسات و اشياى ارزشمند و گرانسنگ ، صورت نمىپذيرد ، جايى كه مىفرمايد : ن * وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ * ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ « 2 » . 3 . شيوه‌هاى عملى : گامهاى مؤثّر عملى كه خود رسول اللّه ( ص ) به عنوان پيشوا و رهبر جهان اسلام برمىداشت ، مردم را به فراگرفتن كتابت و آشنايى با قلم و نويسندگى و تعليم سواد و ياد گرفتن علم تشويق نمود و مكرّر گوشزد مىفرمود : « نبايد ساكت نشست . بلكه در زندگى خود دانشمند يا دانشجو يا فراگيرنده و دوستدار علم باش ! مبادا از دسته پنجم باشى كه هلاك مىگردى . » « 3 » يا قرآن كريم دستور مىدهد ، هنگامى كه يكى از شما از ديگرى قرض گرفت ، پس كاتبى آن را بنويسد . اين امر به نوشتن حساب و كتاب كه امروز بانكدارى را در اين حدّ توسعه و گسترش داده است و تعداد كثيرى از امكانات اقتصادى و نيروهاى انسانى را به خود اختصاص داده است انجاميده است ، در روزهاى اوّل نشر اسلام هم امكانات و نويسندگانى را به خود اختصاص داده بود كه با عدالت و اتقان و استحكام اسناد را تنظيم نمايند . يا مىفرمود : « فرشتگان به عنوان اداى احترام و تقديس در برابر دانشجويان علوم ، تواضع و فروتنى مىكنند . » « 4 » « مركّبى كه از دانشمندان بر روى كاغذ جريان پيدا مىكند ، بهتر و بافضيلت‌تر از خون شهيدانى است كه در معركه‌ى جنگ در راه خدا به شهادت رسيده‌اند . » « 5 » « سه چيز است كه حجابها را برمىدارد و به مقام قرب معنوى الهى مىرسد : صداى نوك قلم دانشمندان به هنگام تحرير ، صداى گامهاى سربازان مجاهد در راه خدا ، و صداى دستگاه ريسندگى بانوان پاك‌دامن كه در راه سازندگى و خودكفايى تلاش دارند . » « 6 » نخستين معلّم علم و دانش ، به زيد بن ثابت كه استعداد كافى در فراگرفتن زبان داشت ، اين‌چنين مىفرمايد : « زبان سريانى ( زبان يهوديان ) را فرابگير ! چون من گاهى نياز پيدا مىكنم كه به آنان نامه بنويسم ، ولى اطمينان ندارم كه نويسندگان آنان ، در نامه‌ها و اسناد من ، دستى نبرده و تصرّفى ننموده باشند . » « 7 » زيد بن ثابت ( يكى از نويسندگان وحى ) گويد : « با تشويق آن بزرگوار به فراگرفتن خطّ سريانى اشتغال ورزيدم و در اندك مدّت در آن خط ، مهارت پيدا نمودم ، به حدّى كه نامه‌هاى آن حضرت را مىنوشتم و هنگامى كه به پيامبر نامه مىرسيد ، آن

--> ( 1 ) تفسير جواهر القرآن ، ص 9 . ( 2 ) سوره قلم ، آيات 1 تا 3 . ( 3 ) مقدمه معالم الاصول ، تأليف شيخ حسن بن زين الدّين ( شهيد ثانى ) ، ص 14 . ( 4 ) همان منبع . ( 5 ) فتوح البلدان ، بلاذرى ، ص 460 . ( 6 ) فجر الاسلام ، ص 142 ، چاپ قاهره و فتوح البلدان بلاذرى . ( 7 ) شهاب الأخبار .